Türkçe

English
O‘zbekcha
Русский
Español

Türkçe

English
O‘zbekcha
Русский
Español
Demo ayarla

Güncellendi

Personel almadan önce: sigorta, PAYE, adil işe alım ​

İşveren olarak bazı yükümlülüklerin daha kimse vardiyaya girmeden başlar: işveren olduğun gün doğru sigorta, ilk maaş gününden önce bir PAYE kaydı ve ilandan teklife kadar ayrımcılık yapmayan bir işe alım süreci. Bu rehber bir restoran, kafe, pub ya da takeaway’in personel almadan önce, ve her yeni işe alımdan önce, nelerin hazır olması gerektiğini anlatır.

Çalışma statüsünü belirle ​

Statü, kişinin haklarını ve PAYE dahil senin yükümlülüklerini belirler.

  • İşçi (worker): işi bir karşılık için bizzat yapmayı kabul eder, yerine başkasını ancak sınırlı ölçüde gönderebilir. Asgari ücret, ücretli izin, dinlenme molası ve ayrımcılığa karşı koruma hakkı vardır. Geçici (casual) personel çoğu zaman worker’dır: sözleşmede “casual”, “zero hours” ya da “as required” yazması ve bir yöneticinin gözetiminde çalışmak bunun işaretleridir.
  • Çalışan (employee): iş sözleşmesiyle çalışır; worker’ın tüm haklarına ve daha fazlasına sahiptir, örneğin asgari ihbar süresi ve haksız işten çıkarmaya karşı koruma; bunların bazıları belirli bir süre çalışmayı gerektirir.
  • Serbest çalışan (self-employed): kendi işini yürütür ve başarısının ya da başarısızlığının sorumluluğunu taşır. PAYE üzerinden ödenmez, iş hukukunun çoğu onu kapsamaz.

Verdiğin ad belirleyici değildir: iş mahkemesi (tribunal) düzenlemenin pratikte nasıl işlediğine bakar. Bir kişinin iş hukukunda bir statüsü, vergide başka bir statüsü olabilir; ikisini de belirlemelisin (vergi için HMRC’nin çevrimiçi aracı var). Yanlış yaparsan ödenmemiş vergi ve ceza çıkabilir.

İşveren sorumluluk sigortası yaptır ​

İşveren olduğun andan itibaren işveren sorumluluk sigortan (employers’ liability insurance) olmalı. Bir çalışan senin için yaptığı iş yüzünden yaralanır ya da hastalanırsa tazminatı bu sigorta öder.

  • Tek bir olay için masraflar dahil en az £5 milyon teminat, yetkili bir sigortacıdan (Financial Conduct Authority sicilinden kontrol et). İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu (HSE), sigortacıların çoğunun en az £10 milyon sunduğunu belirtir.
  • Sertifika. Sigortacın onu teminat başladıktan ya da yenilendikten sonra 30 gün içinde verir. Bir kopyasını personelin kolayca okuyabileceği şekilde her işyerine as ya da, 1 Ekim 2008’den beri, kapsadığı her çalışan makul biçimde erişebiliyorsa elektronik olarak sun. İsteyen denetçiye göster. Eski sertifikaları saklamak artık zorunlu değil; ama bazı hastalıklar yıllar sonra ortaya çıktığı için HSE eksiksiz kayıt tutmanı şiddetle tavsiye eder.
  • Muafiyetler. Tüm çalışanların yakın akraban ise (eş, kayıtlı partner, anne, baba, çocuk, kardeş gibi) gerekmez; ama HSE’ye göre bu limited şirketler için geçerli değil. Tek çalışanı, hisselerin %50 veya fazlasına sahip sahibi olan şirket de muaftır. HSE, kontrol ettiğin ve ekipmanını sağladığın biri için, ona serbest çalışan desen bile sigorta gerekebileceğini ekler.
  • Cezalar. Gerektiği gibi sigortalı olmadığın her gün için £2.500’e kadar; sertifikayı asmamak ya da denetçiye göstermemek için £1.000’e kadar.

Yasa İngiltere, İskoçya ve Galler’deki işletmeleri kapsar; Kuzey İrlanda’nın benzer bir sigorta yükümlülüğü getiren kendi yasası var.

HMRC’ye işveren olarak kaydol ​

HMRC’ye işveren olarak ilk maaş gününden önce, ama ödeme yapmaya başlamadan en fazla iki ay önce kaydol. İşveren PAYE referansın mektupla gelir; ondan önce ödeme yapman gerekirse bordroyu çalıştır, Full Payment Submission’ı sakla ve HMRC’ye geç gönder. Bundan sonra ücret ve kesintileri her maaş gününde ya da öncesinde, her yeni çalışanı da ilk maaş gününde ya da öncesinde HMRC’ye bildirirsin. Bordroyu bir büro ya da muhasebeci yapabilir; ama her PAYE işinden yasal olarak sen sorumlu kalırsın. Emeklilik planı yükümlülükleri de gelir: bkz. işyeri emeklilik planı rehberimiz.

İlanı adil ver ​

İlan vermek zorunda değilsin; ama Acas’a göre ilan ayrımcılık riskini azaltır. Korunan bir özellik (protected characteristic) yüzünden ayrımcılık yapamazsın: yaş, engellilik, cinsiyet değiştirme, evlilik ve kayıtlı birliktelik, gebelik ve annelik, ırk, din ya da inanç, cinsiyet ve cinsel yönelim. Bu kurallar Equality Act 2010’dan gelir ve Kuzey İrlanda’yı kapsamaz; orada Labour Relations Agency’ye danış.

  • İfadeler. Acas’ın riskli ifade örnekleri: iş gerektirmiyorsa “yeni mezun” ya da “çok deneyimli” (yaş); “barmaid” ya da “handyman” (cinsiyet), bu yüzden kişiyi değil işi tanımla; “Almanca konuşan” yerine “Alman” (ırk); ve mutfakta bone takma gibi bir kural, başını dini nedenlerle başka şekilde örten birini dezavantajlı duruma düşürebilir.
  • Nerede. Acas en az iki yol ya da yer öneriyor; yalnız tek bir sosyal medya sitesi değil.
  • Doğum tarihi. Başvuru formunda yalnızca iş belirli bir yaşı gerektiriyorsa, örneğin alkol satışı; aksi halde adayları seçenlerin görmediği ayrı bir izleme formunda.
  • Asla sorma: evli, bekâr ya da kayıtlı birliktelik içinde olup olmadığı; çocuğu olup olmadığı ya da çocuk planlayıp planlamadığı.
  • Adaylara söyle: neye ihtiyacın olacağını (çalışma izni kanıtı, referans, varsa sağlık kontrolü) ve kişisel verilerini nasıl kullanacağını. Makulse büyük punto gibi başka bir format sun.

Mülakatı adil yap ​

  • Düzenlemeler (reasonable adjustments). Acas’ın rehberine göre davet ettiğin herkese katılmak için düzenlemeye ihtiyacı olup olmadığını sormalısın; örneğin erişilebilir bir oda ya da yazılı test için ek süre. Makul olanları yap.
  • Tutarlılık. Herkese aynı sorular; mümkünse birden fazla görüşmeci ve bir puanlama sistemi. Kişisel sosyal medya hesaplarını kullanmaktan kaçın.
  • Notlar. Notları ve kayıtları güvenli sakla, veri koruma kurallarına uy; çevrimiçi mülakatı kaydetmeden önce izin al.
  • Deneme vardiyaları. Acas’a göre ücretsiz deneme makul olmalı, örneğin iki saat ya da bir vardiya, ve genellikle bir günü geçmemeli; gerçekten bir sınama değilse asgari ücret ödenmeli. Bkz. asgari ücret rehberimiz.

Sağlık soruları: teklifi bekle ​

Equality Act 2010’un 60. maddesine göre bir adaya iş teklif etmeden (şartlı teklif de sayılır) ya da onu seçim yapacağın havuza almadan önce sağlığını, engellilik dahil, soramazsın. İstisnalar dardır: mülakat ya da test için düzenleme gerekip gerekmediği, işin özündeki bir görevi (makul düzenlemelerden sonra) yapıp yapamayacağı, çeşitlilik izlemesi ve engelli kişiler için pozitif eylem. Bunu Equality and Human Rights Commission denetler; cevaplara dayanarak davranmak engellilik ayrımcılığı olabilir. Tekliften sonra sorabilirsin ve düzenlemeleri değerlendirmelisin.

Şartlı teklif yap ​

Acas yazılı bir teklif öneriyor: iş unvanı, ücret, saatler, yan haklar, emeklilik, izin, çalışma yeri, başlangıç tarihi, varsa deneme süresi, nasıl kabul edileceği ve referans ya da sağlık kontrolü gibi şartlar; kabulü de yazılı iste. Bir şart yerine gelmezse teklifi, nedenini söyleyerek geri çekebilirsin; şartsız (unconditional) bir teklifi geri çekmek yasaya aykırı olabilir. İş koşullarının yazılı bildirimi (written statement of employment particulars) en geç ilk iş gününde verilmelidir: bkz. yeni başlayanın sözleşmesi, bordrosu ve ilk günü.

Referanslar. Teklif aşamasında, adayın izniyle iste. Referans vermek genellikle yasal bir yükümlülük değildir; ama verilen referans adil ve doğru olmalıdır ve kısa olabilir (iş unvanı, ücret, tarihler). Engellilik ya da ebeveyn izniyle ilgili devamsızlıklardan veya düzenlemelerden söz etmemelidir.

Çalışma iznini kontrol et ​

Birini işe almadan önce Birleşik Krallık’ta çalışabildiğini, kimseye nereden geldiği yüzünden ayrımcılık yapmadan kontrol et: doğru kontrol yapmadan izinsiz bir çalışan çalıştırmak idari para cezası riski taşır ve referans bunun yerini tutmaz. Bkz. çalışma izni kontrolü rehberimiz.

Employment Rights Act 2025 neyi değiştiriyor ​

  • 6 Nisan 2026’dan beri yürürlükte: babalık izni ve ücretsiz ebeveyn izni ilk günden itibaren hak; asgari çalışma süresi şartı yok.
  • 1 Ekim 2026’dan beri yürürlükte: adayların ayrımcılık davaları dahil çoğu iş mahkemesi davası, o tarihte ya da sonra yaşanan olaylar için üç ay yerine altı ay içinde açılabiliyor. Notlarını sakla.
  • Kontrol edildiğinde henüz yürürlükte değil: fesih tarihi (effective date of termination) 1 Ocak 2027 ya da sonrasına düşen işten çıkarmalarda haksız fesih için gereken süre iki yıldan altı aya iniyor ve tazminat tavanı kalkıyor.

Kısa kontrol listesi ​

  • Çalışma statüsü hem iş hukuku hem vergi için belirlendi.
  • İlk günden en az £5 milyonluk işveren sorumluluk sigortası; sertifika asılı ya da elektronik olarak erişilebilir.
  • İlk maaş gününden önce HMRC’ye işveren kaydı.
  • Tarafsız ifadeli, birden fazla yerde yayınlanan bir ilan; iş gerektirmedikçe formda doğum tarihi yok.
  • Herkese aynı mülakat soruları, düzenleme önerisi, güvenli saklanan notlar.
  • Dar istisnalar dışında tekliften önce sağlık sorusu yok.
  • Yazılı, şartlı bir teklif; referanslar bu aşamada isteniyor.
  • Kişi işe başlamadan önce çalışma izni kontrolü.

Kaynaklar ​

Bu rehber genel bilgidir, hukuki danışmanlık değildir. Kendi işletmen için Acas yardım hattını (Kuzey İrlanda’da Labour Relations Agency’yi) ara ya da bir iş hukuku danışmanına sor.